Aşkın en eski yüzlerinden biri karşılıksız olandır. Gözlerinin bir yere baktığını daha sık farkettiğin anda eğer o kişinin gözleyle hiç denk gelmediysen bazı şeylerin karşılığı olmadığıyla yüzleşiriz. Platonik aşk dediğimiz şey de tam burada başlar: kavuşmanın değil, yönelmenin hikayesi olarak yazılmaya başlamıştır. Kökleri Antik Yunan’a kadar uzanan bu duygu, zamanla yalnızca bireysel bir kalp meselesi olmaktan çıkıp edebiyatın, resmin ve şiirin en verimli yaralarından birine dönüşmüştür. Platon’un Symposium’unda aşk, bedensel çekimin ötesine geçerek güzelliğin ve hakikatin bilgisine doğru yükselen bir merdiven gibi düşünülürken; Orta çağ Avrupa’sında saray aşkı geleneği, ulaşılması güç sevgiliyi neredeyse bir bağlılığın merkezine yerleştirdi. Dante’nin Beatrice’i, Petrarca’nın Laura’sı, sonra Pre-Raphaelite ressamların donup kalmış bakışları… Hepsi aynı şeyi fısıldar: Bazı aşklar yaşanmaz, ama duyguların maalesef kendi kendini beslemek gibi bir olayı vardır.

Platonik aşkı bu kadar kalıcı yapan şey, aslında eksikliğidir. Çünkü karşılık bulan aşk çoğu zaman hayata karışır; market listesine, trafikte beklemeye, “Ne yiyoruz?” sorusuna dönüşür. Karşılıksız olan ise zihinde bozulmadan kalır. Gerçeklik tarafından hırpalanmadığı için büyür, idealleşir, sembolleşir. Bu yüzden platonik aşk, yalnızca bir kişiyi sevmek değil; çoğu zaman o kişide gördüğün anlamı, ihtimali, ışığı sevmektir. Platonik olanın felsefi tarafı da burada yatar: kişi, sevdiği bedenden çok, onda seyrettiği bir güzellik fikrine bağlanır. Bu yüzden platonik aşk çoğu zaman sevgiliden çok, seveni anlatır.

Anselm Feuerbach’ın Das Gastmahl. Nach Platon adlı, Platon’un Şölen diyalogundan ilham alan tablo yorumu.

Felsefi’de Platoniklik: Platon, Diotima ve Aşk Merdiveni

İnsan doğasının en karmaşık, en anlaşılmaz ve belki de en çok estetik üreten duygusal biçimi, karşılık bulamayan, kendi içinde büyüyen ve nesnesinden bağımsızlaşarak adeta kendi başına bir varlık alanı inşa eden aşk türüdür. Platonik aşkın felsefi ve kavramsal kökenleri, Antik Yunan düşüncesine, özellikle de Platon’un Şölen (Symposion) diyaloğuna kadar uzanmaktadır. Antik çağlardan günümüze kadar bu kavram, sadece fiziksel bir arzunun veya seks ve üreme bir dürtünün ötesine geçerek, ruhsal bir yücelme, eksikliği tamamlama ve mutlak ideale ulaşma çabası olarak literatüre geçmiştir. Ancak bu yücelme çabası, beraberinde aşılmaz bir ulaşılmazlık, Bir acı ve trajik bir mesafe getirir. Platonik aşk kavramı, günümüz popüler kültüründe ve gündelik dilde genellikle “cinsellik içermeyen, sadece duygusal veya zihinsel arkadaşlık” olarak son derece basitleştirilerek kullanılsa da, felsefi literatürdeki gerçek karşılığı çok daha derin dönüşümü ifade eder.

Aristophanes’in bu trajikomik miti, aşkın kökenini bir eksiklik duygusuna ve kayıp parçayı arayışa bağlar. Ancak Sokrates, kendi sırası geldiğinde, aşk hakkında bildiği her şeyi Mantinealı bir rahibe ve filozof olan Diotima’dan öğrendiklerini aktararak bu görüşü kesin bir dille reddeder. Diotima’ya göre aşk, sadece eksik bir yarının aranması değil, “iyi” ve “güzel” olana duyulan ebedi sahip olma arzusudur ve nihai amacı “güzellik içinde doğum yapmaktır”.

Platon’un Şölen diyalogunu çağrıştıran klasik kompozisyon.

Diotima’nın anlattığı şekliyle aşk, statik bir duygu durumu değil, dinamik bir yükseliş sürecidir. Literatürde “Aşk Merdiveni” (Scala Amoris) olarak bilinen bu konsept, platonik sevginin kademeli doğasını en ince ayrıntılarına kadar açıklar. Bu merdiven, en alt basamaktaki dış güzelliklerden başlayarak, en üstteki ideal forma doğru entelektüel ve ruhsal bir tırmanışı temsil eder. Süreç, aşığın belirli ve tek bir bedenin fiziksel güzelliğine duyduğu yoğun çekimle başlar.

Bireyin, nesnesinin güzelliği karşısında kendi eksikliğini hissetmesi, ona ulaşamaması ve bu mesafenin yarattığı yakıcı arzu, karşılıksız aşkın ilk felsefi trajedisini doğurur. Acının insana sonradan vereceği zevk hali, acıyı katlanılabilir kılarken, bencilce algılanan durum, güzelin elde edilmesi uğruna acı çeken sevgilinin kendi varlığını feda etmesidir.

Altın ve karanlık tonlarla duygusal yoğunluğu öne çıkaran sembolik bir kompozisyon.

Edebiyatta ve Sanatta Karşılıksız Aşkın Yansımaları

 Duyguların karşılık bulmaması, platonik kalması veya fiziksel yakınlığa rağmen kurulamayan ruhsal bağlar, ressamların tuvallerinde ve yazarların dizelerinde de çarpıcı şekillerde anlam bulmuştur. Sanat, insanın ifade edemediği ulaşılamazlık acısını somutlaştırma işlevi görmüştür.

Gustav Klimt’in The Kiss tablosu.

Görsel Sanatlarda Platonik Aşk Estetiği

Resim dünyasında da durum farklı değildir. Özellikle 19. yüzyılda Pre-Raphaelite ressamlar, aşkı dramatik, kutsal ve çoğu zaman erişilmez bir atmosfer içinde resmettiler. Dante Gabriel Rossetti’nin Beata Beatrix’i, yalnızca Dante’nin Beatrice’ine değil, kaybın ve idealleştirmenin görsel hafızasına da dönüşür. Burada sevilen kişi bir insandan fazlasıdır; hatıraya, imgeye, neredeyse mitolojik bir varlığa yükselir. Platonik aşkın resimdeki en güçlü tarafı budur: gerçek ilişkilerdeki pürüzler silinir, geriye yoğunlaştırılmış bir duygu kalır. Bir bakış, bir yüz, bir renk, bir duruş… Bazen bütün aşk tarihi tek bir tabloda sıkışır.

Bu bağlamda, Norveçli dışavurumcu ressam Edvard Munch‘un 1897 tarihli The Kiss (Öpücük) tablosu, aşkın birleştirici olmaktan ziyade yutucu doğasını simgeler. Tabloda, birbirine sarılmış iki figürün yüzleri birleşerek tek bir amorf, karanlık şekle dönüşmüştür. Bu durum, bireylerin romantik bir birleşmeden ziyade, bireysel kimliklerin karanlık bir tutku içinde kayboluşunu, aşkın karanlık ve klostrofobik yakınlığını, sınırların erimesini temsil eder. Aşık olunan kişiyle girilen etkileşim, kişinin kendi varlığını yitirmesi tehlikesini barındırır.

René Magritte’in The Lovers tablosu.

Daha doğrudan bir engellenmişlik, körlük ve yabancılaşma metaforu ise Sürrealist ressam René Magritte‘in 1928 tarihli meşhur Lovers (Aşıklar) adlı eserinde görülür. Tabloda, başları ve yüzleri beyaz kumaşlarla tamamen sarılmış iki kişi öpüşmeye çalışmaktadır. Bu rahatsız edici ve çarpıcı eser, fiziksel yakınlığa ve eyleme rağmen gerçek temasın, şeffaflığın ve tam anlamıyla tanışıklığın imkansızlığını vurgular. Karşılıksız aşkta veya platonik saplantıda da durum tam olarak böyledir: Aşık olan kişi, karşı tarafın gerçek kimliğini, kusurlarını ve varlığını değil, kendi zihninde kumaşlarla örttüğü, filtrelediği ve mükemmelleştirdiği ideayı veya yansımayı sever. Sevilen kişi, aşığın kendi hayal gücünün bir yansımasından ibarettir. İtalyan ressam Francesco Hayez’in 1859 tarihli tutkulu bir vedayı anlatan The Kiss (Öpücük) eseri ise aşkın ayrılıkla, tehlikeyle ve ulaşılamazlıkla olan ebedi sınavını Romantizm akımının en dramatik halleriyle yansıtırken, kavuşmanın geçiciliğine dikkat çeker.

Nazım Hikmet’in siyah beyaz portresi.

Nazım Hikmet ve “Elma Meselesi”

Tam bu noktada Türk şiirine dönünce, Nâzım Hikmet’in “Tahir’le Zühre Meselesi” şiiri meseleyi bambaşka bir berraklıkla önümüze koyar. Batı felsefesinin ve evrensel sanatın idealize ettiği aşkın, Anadolu coğrafyasında ve modern Türk şiirinde en berrak, en radikal felsefi sorgulamalarından birini ele almıştır. Ben lise yıllarında bu şiiri okuduğımda, seneler önce yaşayan ve benim duygularıma bir kılıf bulan bu şiiri, bir anda mottoya, bir manifestoya çevirip hayata bakış açımı değiştirmiştim. Evet, platoniktim. Nâzım, halk hikâyesinden gelen Tahir ile Zühre anlatısını alır ama onu sadece trajik bir sevda anlatısı olarak bırakmaz; aşkın onurunu, seven kişinin varlığını ve sevmenin tek başına taşıdığı anlamı sorgular. Şiirin merkezinde kurduğu düşünce, platonik aşkın belki de en dürüst özeti gibidir: Sen elmayı seviyorsun diye, elmanın da seni sevmesi şart mı? Bu soru romantik görünür ama aslında son derece serttir. Çünkü sevginin karşılıkla ölçülmesine itiraz eder. Burada aşk, nesne, kişi değil yöneliştir; ödül değil kendini kaybetme halidir.

Tahir olmak da ayıp değil Zühre olmak da

hattâ sevda yüzünden ölmek de ayıp değil

bütün iş Tahirle Zühre olabilmekte

yani yürekte.

Nazım Hikmet’in kitaplıklı iç mekânda çekilmiş siyah beyaz portresi.

Nazım Hikmet, şiirine aşk acısı çekmenin veya aşk uğruna toplumsal bedeller ödemenin (“ölmek de ayıp değil”) bir zayıflık, utanç kaynağı veya iradesizlik olmadığını; aksine insan olmanın, varoluşun en cesur ve yüce eylemlerinden biri olduğunu belirterek başlar. Ancak şiirin felsefi kırılma noktası ve asıl vurucu gücü, aşkın nesnesi (sevilen kişi) ile kurulan nedensellik bağının tamamen koparıldığı şu meşhur dizelerde gerçekleşir:

Seversin dünyayı doludizgin

ama o bunun farkında değildir

ayrılmak istemezsin dünyadan

ama o senden ayrılacak

yani sen elmayı seviyorsun diye

elmanın da seni sevmesi şart mı?

Yani Tahir’i Zühre sevmeseydi artık

yahut hiç sevmeseydi

Tahir ne kaybederdi Tahirliğinden?

Nâzım’ın yaptığı şey çok kıymetli: Platonik aşkı acınacak bir mağduriyet gibi değil, insanın iç değerini açığa çıkaran bir deneyim gibi kurar. “Tahir ne kaybederdi Tahirliğinden?” sorusu, aşkın merkezini sevilen kişiden çekip seven kişinin özüne yerleştirir. Yani mesele, Zühre’nin sevip sevmemesi kadar basit değildir; mesele Tahir’in sevme kapasitesidir. Bu bakış, platonik aşkı edilgen bir bekleyiş olmaktan çıkarır. Seven kişi burada küçülmez; tersine, kendi duygusunun ağırlığını taşıdığı için derinleşir. Bence Nâzım’ın şiiri tam da bu yüzden hâlâ can yakıyor: bize aşkın her zaman mutlu son istemediğini, bazen sadece hakiki olmayı istediğini söylüyor.

yani sen elmayı seviyorsun diye

elmanın da seni sevmesi şart mı?

Tahir ile Zühre anlatısını çağrıştıran siyah beyaz sahne.

Bu yüzden “Elma Meselesi”, aslında aşkın en çıplak sorusudur: Sevmek için sevilmek şart mı? Felsefe, edebiyat, resim ve şiir yüzyıllardır bu soruya tek bir cevabı farklı biçimlerde veriyor gibi görünüyor: Hayır, şart değil. Ama bedeli var. Çünkü platonik aşk, insanı olgunlaştırdığı kadar yaralar da. Bir yandan iç dünyayı genişletir, bir yandan eksiklik hissini keskinleştirir. İşte bu çelişki yüzünden bu kadar güçlüdür. Hem yoksunluk hem zenginlik taşır. Hem yara hem malzemedir. Belki de sanatın platonik aşka bu kadar düşkün olmasının sebebi budur; tamamlanmış olan değil, eksik kalan şey daha uzun konuşur.

Sonuçta platonik aşk bir “olmadı” hikâyesi değildir; çoğu zaman insanın kendi içinde açılan derin bir koridordur. Platon’dan Dante’ye, Petrarca’dan Rossetti’ye, oradan Nâzım Hikmet’e kadar uzanan çizgide görüyoruz ki bazı aşklar kavuşmaktan çok, anlam üretir. Bu hissi hissetmediğim seneler sonrası, tekrar yeşeren ve karşılıksız olduğunu bildiğim andan itibaren geçmişteki Tuğsen’i tekrar hissettiğim, yücelttiğim bir an yaşadım. Hoş geldin kendini aşk ile arayan ve bunun yansımalarını, karakter gelişimini ve aşkla yandığım günleri göreceğim zamanlar…  Sanırım bazen gerçekten bütün mesele budur: Elmayı sevmek. Elmanın seni sevip sevmemesi değil; senin o sevgiden sonra kim olduğun.

Kaynakça